Gottfried Böhm – sylwetka i projekty niemieckiego architekta i rzeźbiarza

Gottfried Böhm to niemiecki architekt i rzeźbiarz, który zasłynął z projektów surowych, monumentalnych, betonowych budowli. Pod koniec życia złagodził styl i porzucił brutalizm na rzecz nowoczesnej architektury pełnej łagodnych linii i przeszklonych kopuł. Jednak to jego wcześniejsze prace najbardziej zapadały w pamięć i to dzięki nim architekt otrzymał w 1986 roku Nagrodę Pritzkera.

Rodzina architektów

Gottfried Böhm urodził się 23 stycznia 1920 roku w Offenbachu nad Menem. Jego dziadek i ojciec byli architektami. Ten ostatni znany był z projektów awangardowych kościołów w stylu ekspresjonistycznym. Nic więc dziwnego, że młody Gottfried również przejawiał zdolności artystyczne.

Gottfried Böhm - sylwetka i projekty niemieckiego architekta i rzeźbiarza
Gottfried Böhm

Niestety, jego studia przerwała druga wojna światowa i służba na froncie wschodnim, gdzie został ranny. Po zakończeniu działań wojennych skończył Politechnikę Monachijską, a potem zaczął studiować rzeźbę. Dyplom zdobył w 1947 roku, a zdobyta wiedza bardzo przydała mu się w późniejszej pracy, kiedy to często wykonywał gliniane modele projektowanych budynków.

Podróże i odbudowa Kolonii

Początek pracy Gottfrieda Böhma zbiegł się z powojenną odbudową zrujnowanej Kolonii. Młody architekt pracował w firmie swojego ojca, biorąc również udział w projekcie Rudolfa Schwartza, który pracował nad rekonstrukcją miasta. Na początku lat pięćdziesiątych pracował i podróżował po Stanach Zjednoczonych. W tym czasie spotkał dwóch swoich wielkich mentorów — Miesa Van der Rohe i Waltera Gropiusa.

Gottfried Böhm - Sanktuarium Matki Bożej Królowej Pokoju w Neviges - foto Seier+Seier
Gottfried Böhm – Sanktuarium Matki Bożej Królowej Pokoju w Neviges – foto Seier+Seier

Po powrocie do Niemiec Gottfried Böhm zaczął realizować projekty budynków dla wielu inwestorów. Podobnie jak ojciec, projektował kościoły, w tym najbardziej znane i kontrowersyjne Sanktuarium Matki Bożej Królowej Pokoju w Neviges. Jego wizytówką stał się rzeźbiarski styl, w którym łączył brutalizm z elementami Bauhausu. Budynki, które tworzył, były prawdziwymi rzeźbami wykonanymi ze stali i betonu.

Dbałość o historię

W swojej pracy wielką uwagę przykładał do kontekstu historycznego i urbanistycznego. Zawsze starał się starannie wpasować nowe projekty w zabytkową tkankę miejską, tworzył połączenia między przeszłością i teraźniejszością za pomocą formy, koloru i użytego materiału. Wiele z jego budynków początkowo szokowało i budziło wiele kontrowersji, jednak z czasem zyskiwały uznanie za swą ponadczasowość i wizjonerstwo. Pod koniec kariery Gottfried Böhm zmienił styl, odchodząc od brutalizmu, projektując łagodniejsze, przeszklone bryły.

Gottfried Böhm - sylwetka i projekty niemieckiego architekta i rzeźbiarza
Gottfried Böhm

Projektował głównie w Niemczech, a szczególnie upodobał sobie okolice rodzinnej Kolonii. Jego budynki powstały też w Japonii, USA i Włoszech. Za wkład w rozwój architektury uhonorowany został w 1986 roku Nagrodą Pritzkera. Zmarł 9 czerwca 2021 roku w wieku 101 lat. Jego dzieło kontynuują czterej synowie — trzech z nich zostało również architektami, a ostatni — malarzem.

Lista budynków zaprojektowanych przez Böhma jest bardzo długa. Znajduje się na niej wiele odbudowanych kościołów, ale też ratusze, domy, bibliotek czy hotele. Poniżej przedstawiamy jego najbardziej znaczące dzieła.

Gottfried Böhm - sylwetka i projekty niemieckiego architekta i rzeźbiarza - foto Maurice Cox
Gottfried Böhm – foto Maurice Cox

Kaplica św. Kolumby w Kolonii

Wzmianki o romańskim kościele w parafii św. Kolumby z Sens pojawiają się już w 980 roku. W kolejnych stuleciach został on rozbudowany w stylu gotyckim, a sama parafia stała się jedną z ważniejszych w Kolonii. W 1943 roku bombardowania alianckiego lotnictwa zamieniły świątynię w ruiny.

Gottfried Böhm - Madonna in den Trümmern - Kolumba Museum - foto Elke Wetzig
Madonna in den Trümmern – Kolumba Museum – foto Elke Wetzig

Cztery lata później Gottfried Böhm został wybrany do zaprojektowania kaplicy w miejscu dawnego kościoła. Projekt zakładał powstanie ośmiokątnego budynku przypominającego namiot. Niemiecki architekt stworzył w nim również marmurowy ołtarz, a w 1957 roku kaplicę adoracji sakramentu. Położona wśród resztek zniszczonych murów świątynia zyskała przydomek „Madonna in den Trümmern” (Madonny od Ruin).

Ratusz w Bensbergu

Gottfried Böhm wyznawał zasadę, według której nowe budynki powinny współgrać ze swoim otoczeniem, dopasowywać się do dawnej tkanki miejskiej zarówno architektonicznie, jak i historycznie. Jedną z najlepszych ilustracji tej reguły jest budynek ratusza powstały w niewielkiej miejscowości Bensberg.

Gottfried Böhm - Bensberg Town Hall in Germany - foto Xavier De Jaureguiberry
Bensberg Town Hall in Germany – foto Xavier De Jaureguiberry

W latach sześćdziesiątych Böhm stworzył tam niezwykłe dzieło. Na terenie zrujnowanego, średniowiecznego zamku, wybudował nowy, brutalistyczny w każdym calu ratusz. Wielopiętrowa budowla powstała z betonu, który swoim kolorem i fakturą nawiązywał do murów dawnej fortecy. Nowa budowla posiadała nawet coś na kształt zamkowej wieży otoczonej przeszklonymi schodami i zwieńczonej nieregularną koroną.

Śmiały projekt ratusza wywołał wiele kontrowersji. Miejscowi mieszkańcy, a nawet sami urzędnicy, nazywali go „małpią skałą”, „krasnalem ogrodowym” czy po prostu „bunkrem”. Mimo tych niesprawiedliwych opinii budynek przetrwał i zyskał sobie miano jednego z najpiękniejszych klasyków brutalizmu.

Sanktuarium Matki Bożej Królowej Pokoju w Neviges

Najsłynniejszym, a zarazem najbardziej kontrowersyjnym dziełem, które stworzył Gottfried Böhm jest kościół Sanktuarium Matki Bożej Królowej Pokoju w Neviges. Niemiecki architekt zaprojektował w miejscu historycznych pielgrzymek brutalistyczny budynek o bardzo surowym charakterze. Projekt budzący zachwyt albo nienawiść, nikogo niepozostawiający obojętnym.

Gottfried Böhm - Sanktuarium Matki Bożej Królowej Pokoju w Neviges - foto Seier+Seier
Sanktuarium Matki Bożej Królowej Pokoju w Neviges – foto Seier+Seier

W XVII wieku w Neviges mieścił się klasztor franciszkanów słynący z cudów. Przez stulecia zmierzały do niego tłumy pielgrzymów, których liczba nasiliła się szczególnie w XX stuleciu. Pilnie potrzebna była większa świątynia wraz z zapleczem dla gości. Arcybiskup Kolonii, kardynał Josef Frings, ogłosił międzynarodowy konkurs na jej projekt. W pierwszej turze przedstawiono koncepcje siedemnastu projektantów, jednak żadna z nich nie była wystarczająco dobra.

Gottfried Böhm przedstawił poprawiony projekt i zwyciężył w drugiej rundzie. Anegdota głosi, że kardynał Frings w owym czasie prawie całkowicie stracił wzrok i zaakceptował plany, dotykając modelu budynku. Tak czy inaczej, w czerwcu 1964 ogłoszono wyniki konkursu, a dwa lata później rozpoczęto budowę, która zakończyła się konsekracją 22 maja 1968 roku.

Gottfried Böhm - Sanktuarium Matki Bożej Królowej Pokoju w Neviges - foto Farbhörer
Sanktuarium Matki Bożej Królowej Pokoju w Neviges – foto Farbhörer

Świątynia została zbudowana z betonu, a jej bryła ma nieregularny kształt, nieprzypominający klasycznych kościołów. W czasie jej tworzenia Böhm korzystał ze swoich rzeźbiarskich talentów. Uwagę zwraca wieża przypominająca betonowe kryształy albo szczyty górskie. Wnętrze jest równie surowe, z ciemnym przedsionkiem prowadzącym do jasno oświetlonego ołtarza. Mrok rozświetla światło wpadające przez ogromne witraże — dwa z nich są dziełem niemieckiego architekta.

Sanktuarium Matki Bożej Królowej Pokoju wywołało żywiołowe reakcje odbiorców. Znawcy architektury byli zachwyceni i okrzyknęli kompleks budynków jednym z największych dzieł brutalizmu i krokiem milowym w XX wiecznej architekturze. Stał się on, wraz z ratuszem w Bensbergu, głównym argumentem za przyznaniem Gottfriedowi Böhmowi Nagrody Pritzkera. Mniej przychylnie nastawieni byli pielgrzymi narzekający na awangardowy kształt świątyni i jej surowość.

Teatr Hansa Otto w Poczdamie

Otwartą w 2006 roku nową scenę Teatru Hansa Otto w Poczdamie zaprojektowali wspólnie Gottfried Böhm i jego syn Paul. Nowoczesny budynek stanął nad brzegiem jeziora Tiefer See. Architekci stworzyli przyciągającą wzrok konstrukcję z betonu, stali i szkła.

Gottfried Böhm - Teatr Hansa Otto w Poczdamie - Hans Otto Theatre - Foto artur / Dieter Leistner
Teatr Hansa Otto w Poczdamie – Hans Otto Theatre – Foto artur / Dieter Leistner

Główna bryła ma kształt przeszklonej misy, którą przecinają artystycznie wygięte poziome płaszczyzny. Co ciekawe, z nową budowlą zintegrowano stary zbiornik gazu, który stanowi część sceny. Również pobliski budynek starego młyna został włączony do projektu i obecnie znajduje się w nim restauracja.

Nowy budynek Teatru Hansa Otto został bardzo ciepło przyjęty przez odbiorców, którym spodobał się jego nowoczesny wygląd i duża funkcjonalność. Obecnie jest on jedną z ikon miasta.

Kościół Zmartwychwstania Jezusa Chrystusa w Kolonii

W latach 1968-1970 w dzielnicy Lindenthal powstał brutalistyczny kościół — kolejny, który zaprojektował Gottfried Böhm. Wcześniej stała tam świątynia, którą trzeba było rozebrać — została ona uszkodzona w czasie bombardowania w 1944 roku i groziła zawaleniem.

Gottfried Böhm - Kościół Zmartwychwstania Jezusa Chrystusa w Kolonii-Lindenthal - foto Till Che
Kościół Zmartwychwstania Jezusa Chrystusa w Kolonii-Lindenthal – foto Till Che

Nowy kościół powstał na planie nieregularnym i składa się z kilku brył. Jego dominantą jest betonowa wieża ze spiralnymi schodami. Pozostałe budynki to przemyślane połączenie szarego betonu z czerwoną cegłą. Wnętrze jest surowe. Jego przestrzeń ograniczają nieregularne ściany zbudowane z tych samych materiałów — betonu i cegły. Przez kilka wyposażonych w witraże okien wpada do środka niewiele światła — tyle, żeby rozświetlić mroki i nie przeszkadzać wiernym w modlitewnym skupieniu.

Główny Meczet w Kolonii

Koloński Meczet Centralny to jeden z najnowszych projektów Gottfrieda Böhma, który stworzył już ze swoim synem — Paulem. W czasie budowy nie obyło się bez kontrowersji. Protestowała część mieszkańców Kolonii, a burmistrz miasta apelował o obniżenie wysokości minaretów. Ze względów architektonicznych projekt został jednak ukończony w pierwotnym kształcie.

Gottfried Böhm - DITIB-Zentralmoschee Köln - foto Raimond Spekking
DITIB-Zentralmoschee Köln – foto Raimond Spekking

Budowa zakończyła się w 2017 roku, a otwarcia dokonał sam Prezydent Turcji Erdogan. Kompleks świątynny ma 4,5 tysiąca metrów powierzchni i może przyjąć od dwóch do czterech tysięcy wiernych. Królują nad nim dwa minarety o wysokości 55 metrów. Największe wrażenie robi jednak główna kopuła budynku. Wykonano ją z betonu połączonego ze szkłem. Zapewnia ono doskonała oświetlenie wnętrza, a jednocześnie otwiera bryłę na otoczenie. Tym razem architekci porzucili brutalizm — meczet zaprojektowany jest w nowoczesnym stylu połączonym z wpływami dawnej architektury otomańskiej.


Zobacz również: Richard Meier – biografia i projekty amerykańskiego architekta | Fumihiko Maki – sylwetka i projekty japońskiego architekta

Udostępnij ten artykuł
Subscribe
Powiadom o
guest
0 komentarzy
Inline Feedbacks
View all comments
Zapisz się do newslettera
Wpisz szukane słowo i kliknij enter