Nagroda Pritzkera – architektoniczna Nagroda Nobla

Nagroda Pritzkera (Pritzker Architecture Prize) to amerykańska nagroda architektoniczna przyznawana corocznie najlepszym architektom na świecie. Jej ranga w świecie architektury dorównuje Nagrodzie Nobla w świecie nauki. Nagroda honoruje żyjącego architekta i ma za zadanie promowanie powstawania coraz lepszej architektury.

Powstanie Nagrody Pritzkera

Pomysłodawcami Nagrody Pritzkera było małżeństwo Jaya Arthura i Cindy Pritzkerów – znanych przedsiębiorców, posiadaczy międzynarodowej sieci hoteli Hyatt. W 1979, poprzez Fundację Hyatt, ufundowali oni nową nagrodę, przeznaczoną dla najwybitniejszych współczesnych architektów. Jak wspominał sam założyciel, był to pewnego rodzaju hołd dla ich rodzinnego miasta – Chicago. Miasta pełnego wieżowców i innych budowli stworzonych przez niezapomnianych mistrzów, takich jak Frank Lloyd Wright, Louis Sullivan czy Mies van der Rohe.

Tadao Ando and Jay Pritzker
Tadao Ando i Jay Pritzker

Nagrodą Pritzkera można wyróżnić żyjącego architekta (lub zespół architektów), którego prace nacechowane są nieprzeciętnym talentem i wizjonerstwem. Jednocześnie ważny jest aspekt użytkowy tych dzieł – wpływ na światową architekturę, otoczenie urbanistyczne, w którym powstały, a także na stymulowanie rozwoju regionu. Laureaci otrzymują nagrodę nie za pojedynczy projekt, ale za całokształt działalności i wpływ, jaki ich prace wywierają na współczesną architekturę.

Nominacja kandydatów

W bardzo ciekawy sposób przeprowadzany jest proces nominacji kandydatów do nagrody. Z jednej strony mogą oni zostać wybrani przez międzynarodowe grono osób związanych z architekturą i będących ekspertami w tej dziedzinie. Zaliczają się do nich wybitni architekci, w tym laureaci poprzednich edycji Nagrody Pritzkera, wykładowcy czy dziennikarze. Nominacje może zaproponować każdy licencjonowany architekt, a co ciekawe, taka osoba może nominować również sama siebie. W 1988 roku zrobił tak Amerykanin Gordon Bunshaf, któremu udało się wygrać ex-equo wraz z Oscarem Niemeyerem.

Tom Pritzker
Tom Pritzker

Jak głosi statut Nagrody Pritzkera, mogą do niej kandydować architekci z całego świata, niezależnie od rasy, koloru skóry, wyznawanej religii, narodowości, płci, wieku i stanu zdrowia. Nagroda przyznawana jest każdego roku, a proces nominacji ma charakter ciągły. Można je zgłaszać do listopada, natomiast zgłoszone po tym terminie przechodzą na rok następny. Wyboru zwycięzcy dokonuje międzynarodowe jury obradujące i głosujące w sposób tajny.

Skład jury

W skład jury wchodzi od pięciu do dziewięciu członków wybieranych spośród osób godnych zaufania i szacunku. Bardzo często (ale nie zawsze) są one związane zawodowo ze światem architektury. Obecne jury złożone jest z dziewięciu osób – czterech kobiet i pięciu mężczyzn. Jego przewodniczącym jest architekt z Chile, Alejandro Aravena, który w 2016 został laureatem Nagrody Pritzkera. Pomagają mu Barry Bergdoll (profesor historii sztuki z Columbia University), Deborah Berke (architekt i wykładowca z Yale), Stephen Breyer (były sędzia Sądu Najwyższego USA), André Aranha Corrêa do Lago (brazylijski dyplomata), Kazuyo Sejima (japońska laureatka Nagrody Pritzkera z 2010), Benedetta Tagliabue (Hiszpanka, projektantka Parlamentu Szkocji), Wang Shu (chiński laureat Pritzkera z 2012 roku) oraz Manuela Lucá-Dazio (Włoszka, posiadaczka doktoratu z historii architektury), która jest dyrektorem wykonawczym jury.

Wręczenie trofeum

Po wewnętrznym głosowaniu jury ogłasza zwycięzcę kolejnej edycji Nagrody Pritzkera. Zazwyczaj ma to miejsce w marcu. Wiosną tego samego roku odbywa się ceremonia wręczenia nagrody. Miejsce uroczystości nie jest stałe. Każdego roku wybrany zostaje inny, znaczący dla architektury budynek, w którym odbywają się uroczystości. Do tej pory Nagrody Pritzkera wręczono już w wielu krajach na całym świecie – USA, Kanadzie, Meksyku, Japonii, Wielkiej Brytanii, Francji, Rosji, Niemczech i innych. Dwukrotnie (2020-21) ceremonia odbyła się jedynie w internecie. Spowodowane to było oczywiście epidemią wirusa Covid-19.

Oficjalna ceremonia wręczenia nagrody ma charakter zamknięty, biorą w niej udział goście zaproszeni przez rodzinę Pritzkerów oraz przedstawiciele goszczącego to wydarzenie państwa. Jego oficjalny przedstawiciel otwiera uroczystą galę, w której czasie członkowie jury prezentują dorobek laureata, a samą nagrodę wręcza mu Tom Pritzker. Po tym wydarzeniu następuje przemowa zwycięzcy oraz część mniej oficjalna.

100 tysięcy dolarów i medalion

W skład Nagrody Pritzkera wchodzi kilka elementów. Każdy laureat otrzymuje grant w wysokości 100 tysięcy dolarów, a wraz z nim oficjalny certyfikat jury wraz z oceną swojej pracy. Do 1987 roku kolejną częścią nagrody była rzeźba z limitowanej serii, wykonana przez Henrego Moore’a. Od roku 1988 zastąpił ją piękny medalion z brązu. Jego projekt został oparty o prace amerykańskiego architekta Louisa Sullivana, który wsławił się projektami pierwszych drapaczy chmur.

Medale - nagroda Pritzkera
Medal – nagroda Pritzkera

Na awersie medalionu znajduje się nazwa nagrody oraz elementy graficzne. Na rewersie wyrzeźbiono stylizowaną różę wiatrów oraz słowa „trwałość – użyteczność – piękno”. Jest to tłumaczenie łacińskich słów „firmitas – utilitas – venustas”, których użył prawie dwa tysiące lat temu rzymski architekt Marcus Witruwiusz w swoim traktacie o architekturze zatytułowanym „Dziesięć ksiąg o architekturze”. W tych trzech ponadczasowych słowach zawiera się sedno architektury, która powinna służyć ludziom przez stulecia, a jednocześnie zachwycać ich swoim pięknem.

Znani laureaci nagrody architektonicznej Pritzkera

W czasie 44-letniej historii Nagrody Pritzkera wyróżnieniem tym zostało uhonorowanych pięćdziesięciu architektów. Wśród nich znalazły się osoby z wielu krajów świata, kobiety i mężczyźni. Wszyscy oni projektowali niezwykłe budowle, które stały się symbolami w miejscach, w których zostały zbudowane. Wymienienie ich wszystkich wymagałoby oddzielnego, długiego artykułu. Poniżej prezentujemy kilkoro z nich. Wybór jest całkowicie subiektywny – nie jest to lista najlepszych artystów architektury, ponieważ stworzenie takowej jest zwyczajnie niemożliwe.

1979 – Philip Johnson. Pierwszy zdobywca Nagrody Pritzkera. Amerykański architekt tworzący w stylu modernistycznym i neomodernistycznym. W 1949 zasłynął projektem Szklanego Domu. W późniejszych latach stworzył wiele wieżowców – 550 Madison Avenue, TC Energy Center, PPG Place czy Gate of Europe w Madrycie.

Pritzker awards - Philip Johnson
Zaha Hadid

1982 – Kevin Roche. Amerykanin projektujący przede wszystkim wysokie budynki. Ma na swoim koncie ponad 200 projektów. Najsłynniejsze z nich to kwatera główna Zakonu Rycerzy Kolumba w New Heaven, The Pyramids z Indianapolis i Bank of America Plaza w Atlancie.

1988 – Oscar Niemeyer. Legendarny artysta z Brazylii. Jeden z czołowych modernistów świata. Jego sztandarowym dziełem jest projekt wielu budynków w nowej stolicy kraju Brasilli. Tam też stanęło najbardziej rozpoznawalne dzieło tego architekta – Katedra Matki Bożej z Aparecidy.

1989 – Frank Gehry. Rodzina tego amerykańskiego architekta żydowskiego pochodzenia wywodzi się z Łodzi. Jego dzieła łamią wszelkie zasady, kpiąc z geometrii i symetrii. Niektóre przypominają zbiór przypadkowo połączonych ze sobą brył. Jednak w tym chaosie kryje się prawdziwy geniusz. Najbardziej znane budynki to Tańczący Dom w Pradze, Sala Koncertowa Walta Disneya w Los Angeles czy Gehry Tower w Hanowerze.

1995 – Tadao Ando. Japoński mistrz światła i formy. Jego projekty są przeniesieniem zasad haiku do świata architektury. Często ascetyczne i proste, zmuszają oglądającego do wytężenia wyobraźni. Najlepszym tego przykładem jest Kościół Światła w Ibarki czy świątynia Wzgórza Buddy.

1999 – Sir Norman Foster. Jeden z najbardziej zasłużonych brytyjskich modernistów. Tworzył projekty z wielu różnych dziedzin architektury – wieżowce, mosty, budynki biurowe, a nawet lotniska.

2003 – Jørn Utzon. Duński architekt, który zasłynął na całym świecie swoim największym projektem – Operą w Sydney. Ten przełomowy budynek w kształcie stylizowanych białych żagli od momentu powstania stał się ikoną miasta i całej Australii.

2004 – Zaha Hadid. Chyba najbardziej znana kobieta w świecie architektury. Urodzona w Bagdadzie, studiująca w Londynie, stworzyła wiele niezapomnianych budynków o niezwykłych, biomorficznych formach. Galaxy SOHO i Wangjing SOHO w Pekinie, budynek kapitanatu portu w Antwerpii czy Jockey Club Innovation Tower w Hong-Kongu to tylko kilka z jej wielu legendarnych projektów.

Zaha Hadid - Pritzker Prize
Zaha Hadid

2008 – Jean Nouvel. Francuz, który zasłynął zbudowanym w Barcelonie wieżowcem Torre Agbar. Wysokie budynki są jego znakiem rozpoznawczym. Do najbardziej znanych zaliczają się Tower 25 z Nikozji oraz katarska Doha Tower.

2015 – Frei Otto. Niemiec, który wprowadził do architektury zaawansowaną matematykę. Zasłynął z koncepcji nieregularnych, opartych o membrany dachach. Najlepszym przykładem jego twórczości jest Stadion Olimpijski w Monachium zbudowany z okazji Igrzysk Olimpijskich w 1972 roku.

2022 – Na zakończenie warto wspomnieć o ostatnim laureacie Nagrody Pritzkera. Jest nim urodzony w Burkina Faso Diébédo Francis Kéré – pierwszy pochodzący z Afryki architekt, który ją otrzymał. Kéré wychował się w skrajnej biedzie, potem wyemigrował do Niemiec, gdzie skończył studia i zaczął praktykę. Od tego czasu stara się swoimi dziełami pomóc swojemu dawnemu kontynentowi. Projektuje szkoły, ośrodki zdrowia, wioski, które są doskonale przystosowane do tropikalnych warunków, a jednocześnie charakteryzują się wybitną architekturą. Projektant w swoich budowlach łączy praktyczność z estetycznymi wpływami kultury afrykańskiej.


Zobacz również: Antoni Gaudi – sylwetka i biografia architekta | Eero Saarinen – sylwetka fińsko-amerykańskiego architekta

Udostępnij ten artykuł
Napisane przez

Redaktor w PLN Design

Subscribe
Powiadom o
guest
0 komentarzy
Inline Feedbacks
View all comments
Zapisz się do newslettera
Wpisz szukane słowo i kliknij enter