Zofia Stryjeńska – sylwetka, życie i twórczość

Zofia Stryjeńska z domu Lubańska to jedna z największych gwiazd Polski okresu międzywojennego. Nietuzinkowa, bezkompromisowa i skłonna do kontrowersji, zyskała sobie opinię wariatki w świecie artystów i poza nim. Burzliwe życie prywatne i liczne skandale jednak nie potrafiły przysłonić jej artystycznego geniuszu widocznego w jej warsztacie. Jej obrazy stanowią przykład „chłopomanii” i powrotu do polskich korzeni, czyli wsi, ludu i gusła. Sława Zofii dotarła również do takich stolic światowej kultury jak Paryż, Londyn czy Nowy Jork.

Dzieciństwo i Edukacja Zofii Stryjeńskiej

Zofia Stryjeńska urodziła się w 1891 roku w Krakowie. Od samego początku wykazywała zainteresowanie sztuką, co poskutkowało wcześnie rozpoczętą współpracą z pismami ilustrowanymi. W roku 1909 udało jej się rozpocząć naukę malarstwa dla kobiet Marii Niedzielskiej.

Od zawsze była zainteresowana polskim folklorem. Dowodem na to może być cytat Stryjeńskiej:

„Przeciskaliśmy się między tym tłumem złożonym z postaci ludowych, tak niezrównanego piękna, wdzięku i gestu, stylu niespotykanego, że tam, na tym rynku krakowskim, zakiełkowały mi w myśli pierwsze zarysy postaci bogów słowiańskich i niejasne przeczucie wielkiej kiedyś rezurekcji Słowian, których przodownicą będzie Polska”

Zofia Stryjeńska – sylwetka, życie i twórczość
Zofia Stryjeńska

Po dwóch latach nauki wyruszyła do Monachium, by rozpocząć studia malarskie na tamtejszej akademii sztuk pięknych. Pomysł był bardzo karkołomny, jako że w tamtych czasach na uczelnię nie przyjmowano kobiet.

„Dała sobie obciąć włosy, ubrawszy się w ubrania częścią Tadzia, częścią Stefcia (to jej bracia), odziała się w pelerynę Tadzia i tak wyjechała (…). Po blisko dwóch tygodniach milczenia doniosła nam, że zwalczywszy wszelkie przeszkody, przyjęta została do królewskiej akademii malarskiej” – tak wspominał wyprawę jej ojciec.

Po roku nauki na niemieckiej uczelni jej koledzy spostrzegli, że tak naprawdę jest kobietą, co poskutkowało jej wydaleniem i powrotem do rodzinnego Krakowa.

Diabli Nadali – debiut nietuzinkowej artystki

Jednakże nagłe przerwanie edukacji Zofii Stryjeńskiej nie spowodowało załamania jej twórczego zapału. Zofia Stryjeńska podjęła się intensywnej pracy twórczej, co poskutkowało jej debiutem w 1912. Do świata sztuki weszła serią kartonów, inspirowanych polskim folklorem i zatytułowanymi „Polskie Bajdy”.

Zofia Stryjeńska – sylwetka, życie i twórczość
Zofia Stryjeńska

Choć rozgłos wokół „Polskich Bajd” zapewnił jej pewien sukces, to dopiero krytyk sztuki polskiej, Jerzy Warchałowski i jego obszerna recenzja dzieł Zofii Stryjeńskiej w 1913 zapewniła jej sławę.

W świat polskich artystów i literatów popchnął ją również ślub z architektem i miłośnikiem zakopanego, Karolem Stryjeńskim w 1916 roku. Dzięki niemu poznała między innymi Władysława Skoczylasa, Henryka Kunę, Stefana Żeromskiego, Władysława Reymonta, Witkacego, jak i kilku poetów „Skamandra”.

Pierwszy związek

Zofia Stryjeńska mieszkała ze swoim mężem w Zakopanem, centrum polskiej sztuki w latach 1921-1927. Ich małżeństwo było źródłem wielu pikantnych plotek, które obiegały Polskę międzywojnia. Miała podobno zamykać swoje dzieci w szafie, aby zapewnić sobie spokój pracy, przez co omal ich nie poddusiła. Mówiono również że pocięła frak swoje męża w cieniutkie paski.

Zofia Stryjeńska i Karol Stryjeński
Zofia Stryjeńska i Karol Stryjeński

Jedno jest pewne, związek Zofii Stryjeńskiej i Karola Stryjeńskiego był związkiem pełnym emocji, który jednocześnie bardzo szybko się wypalił. Początkowo szczęśliwy i obfity, szybko przemienił się w pole do sporów, a potem otwartego konfliktu.

Trudna miłość dwójki artystów

Zofia Stryjeńska miała za złe mężowi, że ten cenił ją sobie głównie za jej talent. Potrafiła mu jednak wybaczać liczne romanse. W 1927 para rozwiodła się, co nie odbyło się bez kolejnych skandali. Zofia miała zaatakować kochankę męża, za co z kolei on miał porwać ją samą i umieścić w sanatorium, co miało na celu wzmocnienie jej reputacji jako osoby psychicznie chorej i niespełna rozumu.

Sytuacja ta opisywana była w licznych gazetach. „Z tajemniczych mroków porwania Zofii Stryjeńskiej. Miał go dopuścić się mąż” czy „Niebywała przygoda wybitnej artystki-malarki”, to tylko niektóre z nagłówków, które można było wtedy przeczytać na pierwszych stronach gazet.

Złoty okres sztuki Zofii

Żywiołowość związku, jak i niezwykłość osobowości Zofii oraz siła jej emocji widoczne są w dziełach, które tworzyła w okresie pierwszego małżeństwa. Pomimo tego, że dorobiła się opinii wariatki, jej ekspresyjny i bezkompromisowy styl zyskał wielu fanów w międzywojniu, okresie największej popularności Stryjeńskiej. Szczytowym osiągnięciem artystki było wzięcie udziału w międzynarodowej wystawie sztuki dekoracyjnej w Paryżu.

Pod koniec pierwszej wojny światowej artystka wykonała temperą 5 obrazów w cyklu „Pascha”. Obrazy przedstawiały sceny z Misterium Paschalnego. Stryjeńska Zofia religijne motywy ikonograficzne połączyła z pierwiastkiem ludowości, łącząc folklor i realia życia mieszkańców wsi.

Zofia Stryjeńska - Trzy Marie u grobu
Zofia Stryjeńska – Trzy Marie u grobu

W 1918 roku Zofia Stryjeńska wstąpiła do Warsztatów Krakowskich, gdzie pracowała jako projektantka zabawek oraz jako autorka tek graficznych. W 1918 i 1922 wydała dwie teki litograficzne „Bożki Słowiańskie”. Artystka zasięgnęła do mitologii słowiańskiej, a stworzone przez nią dzieła prezentują bogów czasów przedchrześcijańskich.

Teki te zapewniły jej wielkie uznanie oraz zachwyt, a współcześni jej krytycy potrafili porównać ją nawet do Wyspiańskiego, nazywając artystkę kontynuatorką tradycji słowiańskiej w sztuce.

Nie bała się również sztuki prezentującej przywiązanie ludu do religii katolickiej. Za najwybitniejsze jej dzieła w tym nurcie uznaje się cykl „Siedem Sakramentów” powstały w 1922 roku. Obrazy zostały nagrodzone 9 lat później na wystawie sztuki religijnej w Padwie.

Zofia Stryjeńska - Spowiedź z cyklu "Sakramenty"
Zofia Stryjeńska – Spowiedź z cyklu „Sakramenty”

Zofia Stryjeńska potrafiła doskonale współpracować ze światem architektury. Jednym z najbardziej fascynujących dzieł w tym zakresie są freski w muzeum techniczno-przemysłowym znajdującym się w Krakowie. Siedem fresków powstałych w 1917 roku przedstawia bożki słowiańskie. Innym przykładem projektów współpracujących ze światem architektury i wystroju wnętrz są dekoracje wnętrza winiarni Fukiera czy fabryki Wedla.

Niech patrzą! Wystawy sztuki Zofii Stryjeńskiej

Największy sukces artystki miał miejsce w 1925 roku. Zofia Stryjeńska jako członkini grupy Rytm wzięła udział w międzynarodowej wystawie sztuki dekoracyjnej w Paryżu. Ozdobiła ona pawilon zaprojektowany przez J. Czajkowskiego sześcioma malowidłami zatytułowanymi „Rok obrzędowy w Polsce”. Każde malowidło przedstawiało 2 miesiące.

Zofia Stryjeńska - Dziewczyna i myśliwy
Zofia Stryjeńska – Dziewczyna i myśliwy

Artystka zdobyła tam cztery Grand Prix: za dekorację architektoniczną, tkaniny, ilustrację książkową i afisze. Poza tą wystawą dzieła jej można było podziwiać na wystawach organizowanych przez towarzystwo szerzenia sztuki polskiej w 1919 i 1926 oraz w paryskiej Galerie Crillon w 1921.

Warszawskie Romanse Zofii Stryjeńskiej

Po pierwszym nieudanym związku Zofia Stryjeńska zamieszkała w Warszawie, gdzie po dwóch latach poznała swojego drugiego męża, aktora Artura Sochę. Również on okazał się jej niewierny, jednakże podobnie jak w przypadku poprzedniego męża wybaczała mu to.

Potrafiła mu nawet okazać współczucie, gdy zaraził się chorobą weneryczną. Zdarzało się jej również wykupić bilet na spektakl, w którym grał tylko po to, aby się z nim zobaczyć. On z kolei nie raz bił ją w napadzie zazdrości.

Zofia Stryjeńska w tamtym czasie zapracowywała się tylko po to, aby utrzymać rodzinę i męża, który wprowadzał niewiele pieniędzy do rodzinnych funduszy. Związek ten zakończył się rozwodem po kilku latach. Artystka następnie związała się na krótko z Achillesem Brezą, z którym już wcześniej miała romans, a potem z podróżnikiem Arkadym Fiedlerem.

Twórczość w okresie międzywojennym

Już w pierwszym roku po przeprowadzce do Warszawy Zofia Stryjeńska wykonała jeden ze swoich najbardziej kultowych projektów, czyli polichromie kamienic Rynku Starego Miasta stolicy Polski, charakteryzujące się odniesieniami do słowiańskiej mitologii. W tym okresie stworzyła również wiele tek graficznych takich jak Piastowie i Gusła Słowian.

Zofia Stryjeńska - Tańce Polskie
Zofia Stryjeńska – Tańce Polskie

W 1929 roku wydała, 12 plansz „Tańce Polskie” przedstawiające tradycyjne dla folkloru regionalnego tańce, takie jak „Krakowiak” czy „Mazur”. Z kolei w 1931 stworzyła sześć plansz fascimilowych zatytułowanych „Obrzędy Polskie”, przedstawiające w ekspresywny sposób polskie obyczaje, nie bojąc się przy tym mieszania ludowości z katolicką tradycją.

W okresie swojego przebywania w Warszawie udało jej się rozwinąć działalność ilustratorską, ilustrując takie książki jak „Treny” Kochanowskiego w 1930 roku czy „Muzyka Podhala” S.A. Mierczyńskiego. Jej ilustracje książkowe są rozpoznawalne dla każdego miłośnika literatury tego okresu. W 1929 zdobyła za nie złoty medal na powszechnej wystawie krajowej.

W 1938 dostała zlecenie od polskiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych, aby stworzyć kilim, tradycyjną tkaninę dekoracyjną, dla samego cesarza Japonii Hirohito. W latach 30. Zofia Stryjeńska brała również udział w dekoracji wnętrz dwóch statków: M/s Batory i M/s Piłsudski.

Zofia Stryjeńska - Ostatnie namaszczenie
Zofia Stryjeńska – Ostatnie namaszczenie

W tym okresie indywidualne prezentacje twórczości Stryjeńskiej odbywały się między innymi w Warszawskim Instytucie Propagandy Sztuki czy Lwowskim Muzeum Przemysłu Artystycznego. Mimo paru sukcesów, styl artystki ulegał degradacji, spowodowanej walką o przetrwanie na artystycznym rynku. Malarce nie udało się bowiem odnaleźć się w nowych realiach politycznych, jak i kulturalnych.

Wojna i okres powojenny

Wraz z kryzysem i zbliżającą się wojną Zofia Stryjeńska coraz mocniej musiała walczyć o środki na przeżycie. Nie posiadała ona bowiem nawet własnego kąta, mieszkając w wynajmowanych mieszkaniach albo u rodziny. To w ostatnich latach przed wojną widzimy, jak styl Zofii Stryjeńskiej zaczyna stawać się coraz bardziej powtarzalny, masowy i pełen maniery. Okupację artystka spędziła w rodzimym Krakowie. Wraz z wejściem armii czerwonej na terytorium Polski, Zofia Stryjeńska wyjechała do swojej córki, do szwajcarskiej Genewy, gdzie spędziła resztę życia.

Zofia Stryjeńska - Zwiastowanie
Zofia Stryjeńska – Zwiastowanie

Malarstwo Art Deco okiem Zofii Stryjeńskiej

Zofia Stryjeńska była przedstawicielką stylu, który nazywany jest Art déco. Podstawowym celem tego stylu było tworzenie dzieł tak pięknych, jak i użytkowych, łącząc funkcje z formą. Odbiorcą tego stylu mieli byli głównie prości ludzie, a rozwijał się on głównie w okresie międzywojennym.

Zofia Stryjeńska - Piast (Aniołowie u Piasta)
Zofia Stryjeńska – Piast (Aniołowie u Piasta)

Styl odważnie czerpał z Bauhausu i jego dokonań na kanwie synergii relacji pomiędzy przemysłem a sztuką. Poza tym styl Art déco inspirował się wieloma nurtami, stylami i epokami. Charakterystyczne były proste, zgeometryzowane formy, jak i barwy przywodzące na myśli kamienie szlachetne.

Motywy Art déco widać w wielu dziełach Zofii, przykładowo w serii „Tańce Polskie” czy w „Obrzędy Polskie”, w których widoczna jest lekka geometryzacja elementów obrazu, jak i specyficzna szata barw, wzbogacona o ekspresyjne skłonności Stryjeńskiej.

Zofia Stryjeńska - Scena rodzajowa
Zofia Stryjeńska – Scena rodzajowa

Zofia Stryjeńska współcześnie

Mimo tego, że Zofia Stryjeńska nie stworzyła nic wartego uwagi po II Wojnie Światowej, to zainteresowanie nią nie zgasło i nawet dziś powstają nowe dzieła dokumentujące jej życie i twórczość. Już w 1971 została wyróżniona za swój dorobek przez fundacje Alfreda Jurzykowskiego w Nowym Jorku. W 1995 wydano pamiętniki artystki „Chleb prawie że powszedni”.

Angeliki Kuźniak „Stryjeńska. Diabli nadali”
Angelika Kuźniak „Stryjeńska. Diabli nadali”

Postać Zofii Stryjeńskiej, tak nietuzinkowej, bezkompromisowej i oryginalnej, pozostała z nami po dziś dzień. Innym, późniejszym przykładem rozwoju zainteresowaniem jej sztuką, jest pierwsza wystawa monograficzna Zofii Stryjeńskiej otwarta w 2009 roku. W 2015 roku Angelika Kuźniak napisała a nową biografia Zofii „Stryjeńska. Diabli Nadali”. W 2021 ukazał się również telewizyjny spektakl teatralny „Stryjeńska. Let’s Dance Zofia”.


Zobacz również: Igor Mitoraj – sylwetka, życie i twórczość | Frank Lloyd Wright – sylwetka architekta

Udostępnij ten artykuł
Zapisz się do newslettera

wyrażam zgodę na przetwarzanie podanych powyżej danych w celu otrzymywania newslettera.

wyrażam zgodę na otrzymywanie informacji handlowych od klientów PLN Design.

Wpisz szukane słowo i kliknij enter